Tyrania wygody. Jak przeszliśmy od pralki do AI i co z tego mamy?
Wygoda miała nas wyzwolić. Tyle że każde kolejne ułatwienie nie tylko rozwiązywało problemy, ale też zmieniało nasze oczekiwania. Czy sztuczna inteligencja stanie się kolejnym narzędziem rozwoju, czy raczej intelektualnym fast foodem?
Zacznijmy od pytania: Kiedy ostatni raz na coś długo czekaliście? Na autobus. Na odpowiedź na wiadomość, ulubiony serial, dostawę zamówionego produktu.
Jeszcze trzydzieści lat temu większość naszego życia składała się z czekania.
Czekaliśmy na list; na telefon; na wyniki badań, na książkę sprowadzaną do biblioteki.
Czekaliśmy na film emitowany o konkretnej godzinie.
Dziś jeżeli strona internetowa ładuje się dłużej niż kilka sekund, jesteśmy zirytowani.
Jeżeli kurier spóźni się o dzień, mamy poczucie, że coś poszło nie tak.
Jeżeli chatbot nie odpowiada natychmiast, szukamy lepszego.
To nie jest przypadek.
Tyrania wygody
Amerykański prawnik i badacz technologii Tim Wu nazwał to zjawisko „tyranią wygody”. Jego zdaniem wygoda jest jedną z najpotężniejszych, a jednocześnie najmniej dostrzeganych sił kształtujących współczesny świat. Nie dlatego, że zmusza nas do określonych zachowań ale dlatego, że sprawia, iż alternatywy stają się niewyobrażalne.
Po wynalezieniu pralki ręczne pranie wydaje się absurdem.
Po pojawieniu się streamingu oglądanie serialu raz na tydzień o wyznaczonej godzinie to jakaś fanaberia. Po przyzwyczajeniu się do Google szukanie informacji w katalogu bibliotecznym zalatuje stęchlizną.
Wygoda nie konkuruje z innymi rozwiązaniami. Ona je eliminuje.
A kiedy coś staje się wystarczająco wygodne, przestaje być wyborem. Staje się standardem.
Przyczyny naszej obsesji na punkcie wygody są w nas głęboko zakorzenione. Psychologia ewolucyjna wskazuje wprost: nasze ciała i mózgi ewoluowały w świecie niedoboru, gdzie energia była cenna i trudna do zdobycia. W takich warunkach unikanie zbędnego wysiłku było strategią przetrwania. George Kingsley Zipf sformułował to jako „Zasadę Najmniejszego Wysiłku” (Principle of Least Effort), argumentując, że ludzie instynktownie wybierają ścieżki do celu obarczone najmniejszym nakładem energetycznym. Dziś, w świecie obfitości zaprojektowanym pod nasze dyktando, ten instynkt obraca się przeciwko nam. Jeff Robbins z Rutgers University zauważa, że
„czynienie życia odrobinę łatwiejszym nie jest problemem; problemem jest suma tych ułatwień”.
Robbins przeprowadził badania w Penn Station w Nowym Jorku, obserwując pasażerów wybierających między tradycyjnymi i ruchomymi schodami. Mimo że korzystanie z wersji ruchomej często oznaczało czekanie w kolejce, stosunek osób wybierających łatwiejszą drogę do tych idących pieszo wynosił średnio 7,2 do 1. Ta automatyczna pogoń za brakiem wysiłku prowadzi do tego, co Robbins nazywa „wewnętrznym globalnym ociepleniem” – epidemii otyłości wynikającej z nadmiaru kalorii i braku ich spalania w codziennych, „wygodnych” czynnościach.
PodBean Development
Paradoks wygody: Więcej czasu czy więcej zadań?
Historycznie wygoda była utopijnym ideałem wyzwolenia człowieka z mozołu pracy fizycznej. Wynalezienie pralki, odkurzacza czy kuchenki mikrofalowej miało stworzyć przestrzeń dla nauki, hobby i samorealizacji. Jednak, jak pisałem o tym w mojej książce „Praca, opieka, płeć”, nowoczesne udogodnienia domowe zamiast zredukować pracę, stworzyły nowe standardy i wymagania. Współczesna gospodyni domowa może spędzać na pracach domowych tyle samo czasu co jej babcia, ponieważ wygoda pozwala na mnożenie „łatwych” zadań, które w sumie wypełniają cały dzień.
Co więcej, technologia, która redukuje wysiłek fizyczny, często wprowadza nowe formy obciążenia – technostres i napięcie poznawcze. Jesteśmy zmuszeni do ciągłej adaptacji, nauki obsługi nowych interfejsów i zarządzania cyfrową tożsamością, co staje się „niewidzialną pracą”. Wygoda, zamiast nas uwalniać jest „kosztem wejścia” do społeczeństwa; rezygnacja ze smartfona czy internetu jest dziś postrzegana jako ekscentryzm lub wręcz konserwatywny fanatyzm .
Atrofia poznawcza i satysfakcjonizm
Tyrania wygody najmocniej uderza w nasze zdolności intelektualne. Thomas Mann, z Biblioteki amerykańskiego Kongresu, wskazuje na destrukcyjny wpływ wygody na badania naukowe. Zgodnie z jego obserwacjami, większość badaczy skłonna jest zadowolić się łatwo dostępnymi źródłami, nawet jeśli są one niskiej jakości, zamiast szukać rzetelnych informacji wymagających wysiłku. Zjawisko to nazywa się „satisficing” – ustalaniem umiarkowanych celów i zaprzestawaniem poszukiwań w momencie ich przybliżonego osiągnięcia.
Coraz częściej zwraca się uwagę, że systemy informacyjne są projektowane tak, by oszczędzać ludziom wysiłek. W efekcie stajemy się coraz mniej świadomi własnej ignorancji. Przekonanie, że wszystko można znaleźć za pomocą kilku słów kluczowych, osłabia nasz „mięsień cierpliwości” i umiejętność krytycznego myślenia. Stajemy się „clueless” – co dosłownie oznacza, że nie mamy pojęcia o systemach, od których zależy nasze przetrwanie – potrafimy kliknąć myszką, by zamówić produkt, ale nie mamy pojęcia o logistyce, technologii czy kosztach ludzkich stojących za tym procesem.
Tyrania platform: Logistyka zamiast treści
W dobie platform cyfrowych, takich jak Netflix, Amazon czy Spotify, wygoda stała się nadrzędnym produktem. Badania sugerują, że użytkownicy subskrybują Netflixa nie ze względu na unikalne treści, lecz dla „wygody przesyłania strumieniowego na żądanie”. Logistyka i dystrybucja dominują nad samą wartością produktu. Platformy te sprzedają nam „bezproblemowe doświadczenie”, które eliminuje wszelkie tarcie (friction).
Jednak życie bez tarcia niekoniecznie prowadzi do szczęścia. Analogowe doświadczenia, jak słuchanie płyt winylowych, wymagają wysiłku – fizycznego wstawania, czyszczenia płyty, szukania albumu w sklepie. Te „niedogodności” tworzą jednak rytuał i głębszą więź z muzyką, którą Spotify – oferując nieskończoność utworów za jednym kliknięciem – zmienia w „farbę na ścianach”, tło, którego niemal nie zauważamy. Tyrania wygody sprawia, że przestajemy być uczestnikami doświadczeń, a stajemy się jedynie ich konsumentami, poruszającymi się po wyznaczonych przez algorytmy ścieżkach.
Myślenie o wygodzie prowadzi mnie do AI.
Wygoda AI
Większość dyskusji o sztucznej inteligencji jest moim zdaniem jałowa bo źle je zaczynamy. Pytamy: „Czy AI zastąpi ludzi?” „Czy AI będzie inteligentniejsza od człowieka?” „Czy AI odbierze nam pracę?”
To ciekawe pytania. Ale być może ważniejsze brzmi inne:
Co stanie się z nami, gdy AI stanie się najwygodniejszym sposobem myślenia?
Bo proszę zauważcie, że sztuczna inteligencja jest po prostu kolejnym etapem procesu, który trwa od ponad stu lat. Najpierw uwalnialiśmy się od wysiłku fizycznego. Pralka przejęła pranie, odkurzacz sprzątanie a samochód, przynajmniej częściowo, chodzenie.
Potem zaczęliśmy uwalniać się od wysiłku organizacyjnego. GPS przejął planowanie trasy. Smartfon przejął pamiętanie numerów telefonów i organizację dnia. Wyszukiwarki przejęły część procesu szukania informacji.
A dziś po raz pierwszy stworzyliśmy technologię, która może przejmować również część wysiłku intelektualnego. To właśnie dlatego AI jest czymś jakościowo nowym.
Historia technologii pokazuje pewien powtarzający się paradoks. Każde nowe udogodnienie rozwiązuje jakiś problem. Ale jednocześnie osłabia potrzebę ćwiczenia określonych umiejętności. Kalkulator zmniejsza potrzebę liczenia w pamięci. GPS zmniejsza potrzebę orientacji przestrzennej. Media społecznościowe zmniejszają potrzebę bezpośredniego kontaktu. A AI może zmniejszyć potrzebę myślenia; samodzielnego analizowania, argumentowania i rozwiązywania problemów.
Nie dlatego, że ludzie są leniwi. Dlatego, że są racjonalni. Jeżeli istnieje łatwiejsza droga do celu, zwykle z niej korzystamy. To głęboko zakorzeniona cecha naszej psychiki.
Psychologowie od dawna wiedzą, że człowiek preferuje rozwiązania wymagające najmniejszego wysiłku poznawczego. Przez tysiące lat była to zaleta. Dzisiaj może stać się pułapką. Bo problem z wygodą polega na tym, że bardzo rzadko zatrzymuje się w miejscu.
Kiedyś luksusem była pralka. Potem samochód, internet, smartfon. Dzisiaj sztuczna inteligencja. Każde kolejne udogodnienie szybko staje się nową normą.
A gdy norma się zmienia, zmieniają się również nasze oczekiwania.
Tim Wu zauważa, że współczesny człowiek coraz częściej traktuje wszelkie opóźnienia jak niedopuszczalną przeszkodę. Świat ma działać natychmiast. Na żądanie. Bez wysiłku. Problem polega na tym, że rozwój człowieka rzadko przebiega wygodnie.
Nauka jest niewygodna.
Pisanie książki jest niewygodne.
Prowadzenie badań jest niewygodne.
Budowanie związku jest niewygodne.
Wychowywanie dzieci jest niewygodne.
Większość rzeczy, które naprawdę nas rozwijają, wymaga cierpliwości, czasami rodzi frustrację i wymaga wysiłku.
Tymczasem logika współczesnych technologii jest dokładnie odwrotna. Mają eliminować frustrację , oczekiwanie, wysiłek.
I właśnie dlatego sztuczna inteligencja stawia przed nami pytanie znacznie głębsze niż wszystkie techniczne dyskusje o algorytmach.
Nie chodzi o to, czy AI będzie mądrzejsza od człowieka. Chodzi o to, czy człowiek będzie nadal ćwiczył własną inteligencję. Może, jeżeli będzie właściwie wykorzystywał sztuczną inteligencję, jeżeli to będzie slow Ai.
Fast i slow-AI
Bo istnieją dwa sposoby korzystania ze sztucznej inteligencji, slow and fast, coś na wzór slow i fast-food. Możemy korzystać z niej w trybie fast AI. Szybko. Wygodnie. Bez wysiłku.Pojawia się problem, pytamy, pojawia się odpowiedź. Nie musimy niczego analizować, niczego sprawdzać, niczego kwestionować. Tyle że podobnie jak fast food nie buduje dobrej kondycji fizycznej, tak fast AI nie buduje dobrej kondycji intelektualnej. Dostarcza rezultat. Nie rozwija kompetencji. Wynik działania, bez zrozumienia drogi dochodzenia do rozwiązania.
Istnieje jednak drugi sposób korzystania ze sztucznej inteligencji. Nazwałbym go slow AI. Tutaj AI nie jest automatem do produkowania odpowiedzi. Jest partnerem do myślenia. Zadaje pytania. Pokazuje kontrargumenty. Pomaga dostrzec błędy w naszym rozumowaniu. Nie skraca drogi. Pomaga lepiej ją przejść. I właśnie dlatego nie sądzę, że przyszłość będzie należała do ludzi, którzy potrafią korzystać z AI. To będzie zbyt powszechna umiejętność.
Przyszłość będzie należała do ludzi, którzy potrafią korzystać z AI w sposób, który wzmacnia ich własny wysiłek, wiedzę, doświadczenie. Do ludzi, którzy nie traktują sztucznej inteligencji jak intelektualnego fast foodu.
Zagrożenie ?
Największym zagrożeniem nie jest to, że maszyny nauczą się myśleć. Największym zagrożeniem jest to, że w świecie pełnym natychmiastowych odpowiedzi ludzie odzwyczają się od zadawania pytań.
Tyrania wygody jest grożna nie wtedy, gdy wszystko stanie się łatwe. Ale wtedy, gdy uznamy, że wygodniej jest przestać myśleć.