Dlaczego dzielimy się z innymi? Pięć zaskakujących odkryć z badań nad współczesnymi grupami łowców i zbieraczy

Dlaczego ludzie oddają innym coś, co sami zdobyli z wielkim trudem? Czy dzielimy się z dobroci serca, z wyrachowania, czy może po prostu dla świętego spokoju?

Dlaczego dzielimy się z innymi? Pięć zaskakujących odkryć z badań nad współczesnymi grupami łowców i zbieraczy

Wyobraź sobie: wyruszasz wczesnym rankiem, a teraz, w promieniach zachodzącego słońca, zmęczony wracasz do domu, niosąc upolowaną antylopę. Na ognisku przygotowujesz jedzenie. Dla siebie i swojej rodziny, jasne, ale mnie ciekawi, co robisz z resztą mięsa? Chowasz na później? Starasz się zjeść jak najwięcej, by było „na zapas”? A może zostawiasz sobie trochę, a resztę rozdajesz innym członkom plemienia?

Zauważ, że robiąc to ostatnie, ryzykujesz. Za dwa, trzy dni możesz nie mieć szczęścia na polowaniu, a wtedy zabraknie mięsa dla ciebie i twoich bliskich.

Klasyczna ekonomia i niektóre tradycyjne modele ewolucyjne widziały w człowieku istotę motywowaną przede wszystkim własną korzyścią, podejmującą decyzje w oparciu o chłodną kalkulację. Najważniejszy jestem ja i moja rodzina. A inni – zapytacie – nie są ważni? Są. Może. Trochę. Tak nie za bardzo.

Tymczasem dzielenie się pożywieniem z osobami spoza najbliższej rodziny stanowi ważny element życia wielu społeczności zbieracko-łowieckich. Dla antropologów i ekonomistów stało się to frapującą zagadką. Jak bowiem wytłumaczyć fakt, że nastawiony na poszukiwanie własnej korzyści homo oeconomicus zachowuje się altruistycznie?

1. Mit „wymuszonego dzielenia się” upada – narzekanie nie napędza hojności

Przez lata antropolodzy tłumaczyli to zjawisko dwiema hipotezami: tolerowanej kradzieży (tolerated theft) i wymuszanego dzielenia się (demand sharing). W obu przypadkach chodziło o unikanie kosztów odmowy. Czyli o to samo, o co chodzi wielu z nas dzisiaj – o święty spokój.

Wracając do szałasu z udźcem gnu, nasz myśliwy nie chciał słuchać próśb, żądań i oskarżeń o skąpstwo. Dzieląc się, kupował sobie spokój.

Przyznaję, że to kuszące wyjaśnienie. Klasyczny, serialowy Al Bundy. No bo, bądźmy szczerzy, wracając do domu po pracy, ostatnie, na co mamy ochotę, to słuchanie wyrzutów i narzekania. Jeżeli płacąc kotletem z antylopy, można zagwarantować sobie ciszę, wielu chętnie poniosłoby taki koszt.

Tyle tylko, że wyniki badań podważyły słuszność tej intuicyjnej hipotezy.

Zespół Stibbard-Hawkesa (2022) zbadał motywacje społeczne wśród 110 przedstawicieli ludu Hadza w Tanzanii. Badacze pytali, co skłania ludzi do dzielenia się pożywieniem poza własnym gospodarstwem. Pozwalali swobodnie odpowiadać, wybierać spośród podanych możliwości oraz ustalać hierarchię motywów.

Najważniejsza okazała się wzajemność, natomiast prośby i skargi nie były uznawane za szczególnie istotne.

Czy presja społeczna nie ma zatem znaczenia? Niekoniecznie. Badanie dotyczyło deklarowanych motywacji, a ludzie nie zawsze rozumieją powody własnych zachowań. Pokazuje jednak coś istotnego: jeżeli chcemy zrozumieć ludzką hojność, samo narzekanie tych, którzy nie dostali swojej porcji mięsa, zdecydowanie nam nie wystarczy.

2. Królową jest wzajemność – dzielimy się, bo kiedyś sami możemy potrzebować pomocy

Analizy wymiany pożywienia wśród ludów Aché z Paragwaju i Hiwi z Wenezueli pokazały, że ilość oddawanego jedzenia jest silnie skorelowana z ilością otrzymywanego. Innymi słowy, dzieląc się, możemy liczyć na odwzajemnienie.

Nie jest to jednak prosta buchalteria. Nikt nie zapisuje swojego „winien/ma” na piasku przed szałasem. Wzajemność jest elastyczna, zależy między innymi od pokrewieństwa, bliskości zamieszkania czy możliwości zdobywania pożywienia.

I ma to głęboki sens ekonomiczny.

Podstawowym pojęciem jest tutaj malejąca użyteczność krańcowa. Wiem, brzmi przyciężkawo i chrzęści w mózgu, ale zanim przestaniesz czytać – pozwól, że wyjaśnię.

Gdy głodny wchodzę do restauracji i zamawiam naleśniki, pierwszy smakuje wyśmienicie. Drugi też jest dobry, ale im bardziej jestem najedzony, tym mniej przyjemności czerpię z kolejnych. Piąty może być wyzwaniem, a szósty – przyczynkiem do rozważań nad granicami ludzkiej chciwości.

Podobnie jest z mięsem. Gdy myśliwy nakarmił już rodzinę, każdy kolejny kilogram – zwłaszcza w tropikalnym klimacie, gdzie żywność szybko się psuje – ma dla niego coraz mniejszą wartość. Tymczasem dla głodnego sąsiada kawał mięsa może decydować o przetrwaniu. Dla niego to pierwszy naleśnik.

Oddając część zdobyczy, rezygnujemy z niewielkiej korzyści na rzecz znacznie większej korzyści odczuwanej przez innych. Jednocześnie budujemy relacje i zwiększamy szansę, że kiedy sami znajdziemy się w potrzebie, ktoś nam pomoże.

Co ważne, wzajemność nie oznacza wymiany tego samego za to samo. Ktoś daje mięso, ktoś inny opiekuje się dziećmi, jeszcze ktoś pomaga choremu sąsiadowi. Nie trzeba prowadzić rachunków, by wiedzieć, na kogo można liczyć.

3. Hojność jako polisą ubezpieczeniowa

Gdy boimy się przyszłości, oszczędzamy, robimy zapasy albo wykupujemy ubezpieczenie. Nasi przodkowie przez większość historii nie mieli ani kont oszczędnościowych, ani lodówek, ani też, szczęściarze, towarzystw ubezpieczeniowych.

Mieli za to siebie nawzajem.

Wyobraźmy sobie dwóch myśliwych. Pierwszy przez kilka dni wraca z pustymi rękami. Drugi ma więcej szczęścia i przynosi sporą zdobycz. Gdyby każdy żywił wyłącznie własną rodzinę, szczęśliwy łowca opływałby w dostatki, podczas gdy jego sąsiad przymierałby głodem.

A przecież jutro sytuacja może się odwrócić.

Dzielenie się pozwala rozłożyć ryzyko na większą liczbę osób. Antropolodzy nazywają to risk pooling – uwspólnianie ryzyka.

Badania wskazują, że im bardziej nieprzewidywalne jest zdobywanie pożywienia, tym większe znaczenie może mieć dzielenie się nim z osobami spoza własnego gospodarstwa. Nie chodzi więc wyłącznie o dobre serce. To także sposób radzenia sobie z niepewnością.

Zauważmy paradoks: człowiek, który zatrzymuje całe mięso dla siebie, może być dzisiaj najbogatszym członkiem plemienia, ale w dłuższej perspektywie większe bezpieczeństwo może zyskać ten, który się dzieli.

W świecie, gdzie sukces zależy również od szczęścia, najcenniejszym zasobem okazuje się czasem nie to, co posiadamy, lecz ludzie, na których możemy liczyć.

4. Nie lubimy darmozjadów – i jesteśmy gotowi zapłacić, żeby ich ukarać

Tak, wiem, pomyśleliście pewnie: a co, jeżeli sąsiad nigdy nie wychodzi na polowanie? Codziennie przychodzi po swoją porcję mięsa, ale sam nie zamierza kiwnąć palcem?

W ekonomii nazywamy to jazdą na gapę –free riding-  korzystaniem z wysiłku innych bez ponoszenia własnego wkładu.

W małych społecznościach  trudno było ukryć, kto pomaga, a kto wyłącznie korzysta. Grupy wypracowują więc sposoby dyscyplinowania gapowiczów: krytykę, utratę reputacji, ograniczenie pomocy, a czasem wykluczenie ze współpracy.

To bardzo ważne mechanizmy o czy przekonują nas współczesne badania. Okazuje się, że nawet dzisiaj jesteśmy wręcz gotowi ponosić koszty, by karać tych, którzy biorą, nie dając.

W słynnych eksperymentach ekonomicznych ludzie poświęcali własne pieniądze, by ukarać osoby niewnoszące sprawiedliwego wkładu do wspólnego dobra. Nawet gdy sami nie odnosili z tego bezpośrednich korzyści materialnych.

Zastanówmy się, jakie to dziwne z perspektywy chłodnej kalkulacji. Nie dość, że ktoś nie chce współpracować, to ja jeszcze dopłacam do interesu, żeby dać mu nauczkę!

A jednak takie zachowanie może pomagać utrzymywać współpracę. Kiedy ludzie wiedzą, że wykorzystywanie innych spotka się z sankcjami, mają więcej powodów, by postępować uczciwie.

5. „Mam dobre serce” – dzielenie się jest czymś więcej niż kalkulacją

Dotychczasowe wyjaśnienia pokazują, że hojność może się opłacać. Daje bezpieczeństwo, ogranicza ryzyko i wzmacnia relacje.

Ale czy to wszystko?

Obserwacje współczesnych zbieraczy-łowców pokazują, że szczodrość jest czymś więcej niż biologicznym algorytmem przetrwania. Stanowi również wyraz moralności, osobowości i przynależności do wspólnoty.

Gdy badacze zachowań ewolucyjnych analizują dzielenie się pożywieniem, często poszukują wyjaśnień w kategoriach bilansu kalorycznego, podziału ryzyka czy korzyści reprodukcyjnych.

Tymczasem swobodne wypowiedzi samych Hadza ujawniają także wymiar moralny. Pytani, dlaczego dzielą się jedzeniem, odwoływali się do przyjaźni, relacji i osobistej cnoty.

Jedna z charakterystycznych odpowiedzi brzmiała:

„Mam dobre serce”.

Co ciekawe, kiedy badacze pytali, dlaczego Hadza polują i zbierają pożywienie, odpowiedzi były praktyczne: żeby zdobyć jedzenie, nakarmić siebie i bliskich. Ale gdy pytali o dzielenie się, pojawiały się wyjaśnienia moralne.

Jakby zdobywanie jedzenia było odpowiedzią na pytanie: „Czego potrzebuję?”, a dzielenie się nim – „Jakim jestem człowiekiem?”.

Oczywiście deklaracje nie wykluczają mniej uświadomionych motywów. Możemy pomagać, licząc na wzajemność, a jednocześnie szczerze uważać się za ludzi o dobrym sercu. Nie ma w tym sprzeczności.

Przez lata pytaliśmy, co ludzie zyskują, dzieląc się z innymi. Tymczasem równie ważne może być to, kim stajemy się we własnych oczach, kiedy to robimy.

Od kawałka antylopy do współczesnego świata

Chcemy czy nie, nasze mózgi kształtowały się w świecie, w którym żyliśmy w małych grupach, byliśmy od siebie zależni, a zdobywanie jedzenia stanowiło podstawowe zmartwienie. Możemy nosić smartwatche i wpatrywać się w smartfony, ale wiele dawnych mechanizmów społecznych nadal w nas działa.

Oczekujemy wzajemności, nie lubimy gapowiczów, a dzieląc się, czujemy się dobrymi ludźmi. Choć współczesna ekonomia nieustannie przypomina nam o ograniczonych zasobach i kosztach wyborów, ewolucja wyposażyła nas również w skłonność do współpracy. Czasem najlepszym sposobem radzenia sobie z przeciwnościami jest dzielenie się z innymi.

Pewnie tak jak Wy rzadko wracam do domu z antylopą przewieszoną przez ramię. Zamiast mięsa dzielimy się pieniędzmi, wiedzą, czasem, uwagą czy pomocą w opiece nad dziećmi. Ale podstawowe pytania pozostają zaskakująco podobne: czy mogę na ciebie liczyć? Czy ty możesz liczyć na mnie? Czy jesteś kimś, kto tylko bierze, czy również daje?

I z tym Was dzisiaj zostawiam.